*लेखक: ॲड. विनायक डी. पोरोब*
आयुष्य नेहमीच न्याय देते, असे नाटक आपण आता थांबवूया. कारण वास्तव तसे नाही. आयुष्यात कधी ना कधी प्रत्येक व्यक्तीला—मग ती सामान्य असो वा मोठी अनुभवी—अशा कठीण परिस्थितीत ढकलले जाते, जी त्याने स्वतः निर्माण केलेली नसते. अशा वेळी लोकांचा पाठिंबा मिळेनासा होतो आणि अनेकजण पाठ फिरवतात. इतकेच नाही, तर अडचणींचे ओझे सतत वाढतच जाते.
एका वृद्ध गाढवाची गोष्ट आहे, जे विहिरीत पडले. त्याला बाहेर काढण्याऐवजी मालकाने एक क्रूर विचार केला. गाढव आता म्हातारे झाले होते आणि ती विहीरही कोरडी होऊन निरुपयोगी झाली होती. त्याने निर्णय घेतला: “माती टाकून ही समस्या इथेच गाडून टाकूया.” आणि त्याप्रमाणे त्यांनी काम सुरू केले.
एकामागून एक मातीचे घमेले विहिरीत पडू लागले. जे नको होते ते नष्ट केले जात होते. ज्याचा त्रास होत होता, त्याचा आवाज दाबला जात होता. हे तुम्हाला ओळखीचे वाटते का?
ही केवळ एका प्राण्याची गोष्ट नाही. हे आपल्या समाजाचे आणि विशेषतः आपल्या न्यायव्यवस्थेचे चित्र आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती कायदेशीर लढाईत अडकते, जेव्हा तिच्यावर आरोप होतात आणि जेव्हा न्यायालयीन प्रक्रिया वर्षानुवर्षे खेचली जाते, तेव्हा तिला आधार मिळण्याऐवजी दुःखाचे ओझेच जास्त मिळते. न्यायालयीन प्रक्रिया हीच एक शिक्षा बनून जाते. कामात होणारा उशीर हा ‘न्याय नाकारण्यासारखाच’ असतो. कागदपत्रे संथ गतीने पुढे सरकतात, पण त्या व्यक्तीची इज्जत मात्र समाजात लगेच मातीमोल होते.
माती सतत पडत राहते.
पण इथेच या गोष्टीला एक वेगळे वळण मिळते. त्या गाढवाने हार मानली नाही. त्याने एक साधी पण खूप मोठी गोष्ट केली. त्याने स्वतःच्या अंगावर पडलेली माती झटकून टाकली आणि त्याच मातीवर पाय देऊन तो एक पाऊल वर चढला.
प्रत्येक अपमान, प्रत्येक ओझे आणि त्याला खाली दाबण्याचा झालेला प्रत्येक प्रयत्न, त्याच्यासाठी वर जाण्याची शिडी बनला. ज्या मातीने त्याचा श्वास गुदमरणार होता, तीच त्याच्या सुटकेचा मार्ग ठरली. आपण या गोष्टीकडे दुर्लक्ष करतो, कारण अन्यायावर रडण्यापेक्षा संकटाशी लढणे जास्त कठीण असते.
एक गोष्ट लक्षात घ्या, जिद्द ही काही केवळ बोलण्याची गोष्ट नाही. तो एक कठीण आणि थकवून टाकणारा संघर्ष आहे. जेव्हा जेव्हा तुम्हाला खाली ढकलले जाईल, तेव्हा तेव्हा पुन्हा उभे राहण्याची ताकद म्हणजे जिद्द. संकटातून बाहेर पडण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे.
सत्य खूप कठीण आहे. कोणतीही व्यवस्था परिपूर्ण नसते. प्रत्येक ठिकाणी कामात उशीर किंवा नियमांचा चुकीचा वापर होऊ शकतो. आणि जेव्हा या चुकांचा फटका एखाद्या माणसाला बसतो, तेव्हा तो खूप मोठा असतो.
त्यामुळे, तुमच्यावर माती फेकली जाईल का? हा प्रश्नच नाही. ती तर फेकली जाणारच आहे. खरा प्रश्न हा आहे की: जेव्हा असे घडेल, तेव्हा तुम्ही काय कराल?
उशीर आणि फालतू सबबींमुळे तुम्ही स्वतःला गाडून घेणार? की ती माती झटकून, पूर्ण शक्तीनिशी संकटातून बाहेर येईपर्यंत वर चढत राहणार?
शेवटी, सन्मानाने जगणे ही काही कोणाकडून मिळालेली भेट नसते. त्यासाठी स्वतःला लढावे लागते. केवळ कायदे किंवा व्यवस्था तुमची प्रतिष्ठा वाचवू शकत नाही; ती तुमची तुम्हालाच वाचवावी लागते.
कायद्याच्या भाषेत याचा अर्थ स्पष्ट आहे. कायदा कधीकधी संथ असेल किंवा अडखळेल. सत्यापेक्षा कागदी प्रक्रियेला जास्त महत्त्व दिले जाईल असे वाटेल. पण केवळ प्रक्रियेत उशीर होतोय म्हणून न्याय आणि सन्मानाचा आपला हक्क संपत नाही. कोर्टाच्या फेऱ्यात अडकलेल्या व्यक्तीने हार मानायची नसते, तर आपल्या हक्कासाठी ठामपणे उभे राहायचे असते. प्रत्येक अडचण आणि उशीर तुम्हाला एकतर संपवू शकतो किंवा लढण्यासाठी अधिक मजबूत करू शकतो. व्यवस्था तुमची परीक्षा घेईल, पण तुमची चिकाटीच तुम्हाला न्याय मिळवून देईल. न्याय म्हणजे केवळ कोर्टाने दिलेला निकाल नाही, तर न्याय म्हणजे तो हक्क जो तुम्ही शेवटपर्यंत सोडत नाही.
