लेखक: ॲड. विनायक (मामा) डी. पोरोब, म्हापसा-गोवा
काही मृत्यू खाजगी असतात. काही राष्ट्रीय असतात. आणि काही निरोप असे असतात, जे एका संपूर्ण पिढीला आपल्या आठवणी संपल्याचा भास करून देतात. नाना पाटेकर यांचे जाणे हे तसेच एक मोठे नुकसान आहे.
भारतातील लाखो चित्रपटप्रेमींसाठी आजचा दिवस अत्यंत दुःखाचा आहे. भारतीय चित्रपटसृष्टीने केवळ एक अभिनेता नाही, तर अभिनयाचा एक महान दीप गमावला आहे. असा एक कलाकार ज्याच्या आवाजाच्या घुमण्याने पडदा हादरत असे, ज्याच्या डोळ्यांत हजारो भाव फुलत असत आणि ज्याच्या उपस्थितीने साधे शब्दही अजरामर होत असत.
वयाच्या पंचाहत्तर व्या वर्षी जगाचा निरोप घेतलेले नाना पाटेकर पाठीमागे असा वारसा सोडून गेले आहेत, जो केवळ चित्रपटांचे आकडे आणि पुरस्कारांनी मोजता येणार नाही. ते पाठीमागे अशी पात्रे, संवाद आणि अभिनय सोडून गेले आहेत, जे भारतीय चित्रपटाच्या इतिहासात सदैव कोरलेले राहतील. विश्वनाथ पाटेकर म्हणून जन्म घेतलेल्या नानांनी आपल्या कलेचा प्रवास रंगभूमीवरून सुरू केला आणि १९७८ मध्ये ‘गमन’ चित्रपटातून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. सुमारे पन्नास वर्षांच्या दीर्घ वाटचालीत त्यांनी एक अद्वितीय आणि मानाचे स्थान प्राप्त केले.
नाना पाटेकर आणि इतर कलाकारांमधील मोठा फरक म्हणजे त्यांना चकचकाटाची गरज कधीच भासली नाही. लोकांचे लक्ष स्वतःकडे वेधून घेण्यासाठी त्यांना बाह्य झगमगाटाची आवश्यकता नव्हती, त्यांची कलाच त्यांच्यासाठी पुरेशी होती.
त्यांचा खास आवाज, तीक्ष्ण डोळे, भावपूर्ण चेहरा, बोलण्यातील अचानक बदल आणि राग, दुःख, हतबलता, हास्य व कारुण्य एकाच क्षणी दाखवण्याची त्यांची क्षमता त्यांना इतरांपेक्षा वेगळे करत असे. ते केवळ संवाद बोलत नसत, तर ते प्रेक्षकांच्या हृदयाचा ठाव घेत असत.
‘परिंदा’, ‘प्रहार’, ‘क्रांतिवीर’, ‘अग्नि साक्षी’, ‘खामोशी’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीति’ आणि ‘नटसम्राट’ यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांच्या अभिनयाने त्यांच्या अफाट क्षमतेची साक्ष दिली.
‘क्रांतिवीर’ चित्रपटात ते अन्यायाविरुद्ध कडाडणारा आवाज बनले. ‘प्रहार’ चित्रपटात त्यांनी शिस्त आणि त्याग दाखवला. ‘अब तक छप्पन’मध्ये पोलीस अधिकाऱ्याच्या भूमिकेत त्यांनी जीव आणि गूढता आणली. आणि ‘नटसम्राट’ चित्रपटात त्यांनी एकाकीपणा, स्वाभिमान आणि आयुष्याच्या कडू सत्याशी लढा देणाऱ्या वृद्ध कलाकाराचे रूप घेतले. तो केवळ अभिनय नव्हता, तर आयुष्याचा साक्षात्कार होता.
पण त्याच वेळी नाना प्रेक्षकांना हसवण्यातही तितकेच हुशार होते. ‘वेलकम’ चित्रपटातील उदय शेट्टीची भूमिका त्यांच्या विनोदी अभिनयाची मोठी साक्ष आहे.
हीच त्यांची मोठी शक्ती होती. या योगदानासाठी त्यांना तीन राष्ट्रीय पुरस्कार आणि ‘पद्मश्री’सारखा सन्मान मिळाला. परंतु त्यांचा सर्वात मोठा पुरस्कार सरकारने दिलेला नव्हता, तर सामान्य लोकांनी दिलेले प्रेम आणि आदर हा होता.
समाजासाठी त्यांचे कार्य केवळ चित्रपटांपुरते मर्यादित नव्हते. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी कष्टकरी शेतकरी आणि ग्रामीण लोकांसाठी खूप मोठे काम केले. पडद्यावरील रागीट रूपामागे एक मऊ आणि समाजाची काळजी घेणारा माणूस दडलेला होता, हे या कामातून दिसून आले.
नाना त्या पिढीतील कलाकार होते, ज्यांच्यासाठी अभिनय म्हणजे दुसऱ्याची नक्कल करणे नाही, तर माणसाला आणि त्याच्या भावनांना समजून घेणे होते. त्यांच्या पात्रांमध्ये नेहमीच सामान्य भारतीयांचे दुःख, राग, आशेचे किरण आणि त्यांच्यातील विरोधाभास दिसून येत असे.
आज चित्रपटसृष्टी पुढे निघून जाईल. नवे अभिनेते येतील. नवे मोठे कलाकार जन्माला येतील. नवे तंत्रज्ञान चित्रपटांचे रूप बदलेल. परंतु एक गोष्ट कधीच बदलणार नाही – नाना पाटेकर यांच्यासारखा कलाकार पुन्हा होणे नाही.
त्यांच्यापेक्षा अधिक देखणे दिसणारे अभिनेते असतील. त्यांच्यापेक्षा जास्त पैसे कमावणारे कलाकार असतील. त्यांच्यापेक्षा जास्त चाहते असणारे अभिनेते असतील. परंतु नानांचा तो खास स्वभाव आणि त्यांची क्षमता कोणत्याही कारखान्यात तयार होणार नाही, त्यांची नक्कल करता येणार नाही आणि त्यांची जागा कोणीही घेऊ शकणार नाही.
त्यांचे चित्रपट पुढेही चालत राहतील. त्यांचे संवाद लोक पुन्हा पुन्हा म्हणतील. त्यांची पात्रे कधी हसवतील, कधी रडवतील तर कधी विचारांत पाडतील. आणि पुढच्या पिढ्यांना शोध लागेल की आपल्याकडे असा एक अद्भुत कलाकार होता.
कलाकाराला मिळणारी हीच सर्वात मोठी श्रद्धांजली आहे – मृत्यू माणसाला घेऊन जातो, परंतु त्याच्या कलेला कधीच मारू शकत नाही.
आज पडद्याने आपला कणखर आवाज गमावला आहे.
नाना गेले, परंतु नाना कधीच संपणार नाहीत.
नाना एकच होते आणि सदैव एकच राहतील.
नाना, तुमच्या आत्म्यास शांती लाभो.
