(आज मला, उद्या तुला)
जेव्हा गैरकृत्य करणारेच गैरकृत्य करणाऱ्यांचे रक्षण करतात आणि तक्रारदारच निशाण्यावर येतो!
– ॲड. विनायक (मामा) डी. पोरोब, म्हापसा-गोवा
कोकणीत एक अत्यंत मार्मिक आणि अर्थपूर्ण म्हण आहे: “आज म्हाका, फाल्या तुका” – म्हणजेच आज मला, तर उद्या तुला. गैरकृत्य आणि भ्रष्टाचाराच्या संदर्भात ही म्हण एका अत्यंत चिंताजनक आणि विकृत मानसिकतेवर प्रकाश टाकते. जेव्हा एखाद्या दोषी व्यक्तीच्या मागे लोक एकत्र येऊन उभे राहतात, तेव्हा ते त्याच्या निर्दोषत्वावर विश्वास आहे म्हणून नव्हे, तर ‘आज जर याच्यावर उत्तरदायित्व निश्चित झाले, तर उद्या आपलीही गय केली जाणार नाही’ या भीतीपोटी एकत्र येतात. जिथे चुकीच्या आणि तडजोडीच्या पद्धती सर्वदूर पसरलेल्या असतात, तिथे स्वतःच्या स्वार्थाचे रक्षण करणे हेच तपासाविरुद्धचे ढाल बनते.
यातूनच परस्पर संरक्षणाचे एक विषारी चक्र सुरू होते. जेव्हा एखाद्याविरुद्ध तक्रार दाखल होते, तेव्हा इतर सर्वजण घाबरतात—”आज त्याला प्रश्न विचारले जात आहेत, तर उद्या माझीही चौकशी होऊ शकते.” निष्पक्ष चौकशीची मागणी करण्याऐवजी, ते अत्यंत स्वाभाविकपणे त्या दोषीचे रक्षण करू लागतात; कारण त्याचा निकाल आपल्यासाठी एक धोकादायक पायंडा ठरेल अशी त्यांना भीती असते. अशा व्यवस्थेत उत्तरदायित्व हा न्यायाचा भाग न वाटता, तो स्वतःच्या अस्तित्वाला असलेला धोका वाटू लागतो, जो प्रत्येकाचे लपवलेले गैरकृत्य उघडकीस आणू शकतो.
परिणामी, ती तक्रार करणारी व्यक्ती सर्वांसाठी सर्वात गैरसोयीची ठरते. ज्या व्यवस्थेला सगळे सोयीस्करपणे चालवत होते, त्याला या व्यक्तीने छेद दिलेला असतो. उघडे पडण्याच्या भीतीने पछाडलेले सर्वजण त्या तक्रारदाराविरुद्ध एकत्र येतात; त्याच्या हेतूवर शंका घेतली जाते, त्याच्या चरित्रावर शिंतोडे उडवले जातात आणि त्याची विश्वासार्हता नष्ट करण्याचा आक्रमक प्रयत्न होतो. मूळ तक्रारीतील गांभीर्य बाजूला पडते आणि जो अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवतो (व्हिसलब्लोअर), तोच सर्वांच्या निशाण्यावर येतो.
हा न्यायाचा अत्यंत विद्रुप आणि भयानक विपर्यास आहे. दोषी व्यक्तीला सामूहिक सहानुभूती आणि पाठिंबा मिळतो, तर गैरकृत्यावर बोट ठेवणाऱ्या व्यक्तीलाच जणू काही त्याने मोठा अपराध केला आहे अशा प्रकारे वागवले जाते. “दोषीने काय केले?” हे विचारण्याऐवजी, ही व्यवस्था “त्याने तक्रार का केली?” असा सवाल विचारू लागते. आलेला आरोप तपासण्याऐवजी, आरोप करणाऱ्या व्यक्तीतच दोष शोधले जातात. शेवटी तक्रारदार हाच गुन्हेगार ठरवला जातो आणि खरा दोषी मात्र पीडित असल्याचा आव आणतो.
यामागील मानसिकता अत्यंत क्रूर आणि सोपी आहे: “त्याचे रक्षण करा, कारण तो जर कोसळला, तर त्याच्यापाठोपाठ आपणही कोसळू.” बाहेरून जे संस्थात्मक निष्ठा किंवा एकजूट म्हणून दिसते, ते वास्तविक पाहता स्वतःचा बचाव करण्याचे सामूहिक कारस्थान असते. जेव्हा लोकांना वाटते की एखाद्याच्या वर्तनाची चौकशी झाल्याने स्वतःचे कारनामे उघडकीस येतील, तेव्हा ती चौकशीच हाणून पाडण्यात त्यांचे समान हितसंबंध निर्माण होतात. ते एकमेकांची गळाभेट घेतात, तक्रारदाराला एकाकी पाडतात, त्याच्या हेतूंना बदनाम करतात आणि ती तक्रार गांभीर्याने घेण्यापूर्वीच ती दाबून टाकण्याचा प्रयत्न करतात.
या विकृत चक्राचा सर्वात घातक परिणाम म्हणजे दोषांचे केलेले हे उलटापालट होय! केवळ अयोग्य वर्तनावर प्रश्न उपस्थित केल्याबद्दल तक्रारदारालाच सूडबुद्धीचा, उपद्रवी किंवा लबाड म्हणून शिक्का मारला जातो. त्याची तक्रार हेच त्याच्यावर हल्ला करण्याचे कारण बनते, ज्यामुळे ‘आवाज उठवणे’ हाच त्याचा खरा अपराध असल्याचा भास निर्माण केला जातो. यातून एकच स्पष्ट संदेश दिला जातो: गप्प राहा, अन्यायाशी तडजोड करा, नाहीतर पुढचे लक्ष्य तुम्ही असाल!
अशा प्रकारची संस्कृती निर्माण होण्यासाठी प्रत्येक व्यक्ती भ्रष्ट असण्याची गरज नसते; केवळ उत्तरदायित्वाची सर्वव्यापी भीती पुरेशी असते. जे लोक खाजगीत गैरकृत्यांचा धिक्कार करतात, तेसुद्धा उद्या आपल्या कृत्यांची चौकशी होईल या भीतीने दोषीचा बचाव करू लागतात. अशा वेळी मौन हेच जगण्याचे साधन बनते आणि ते गैरकृत्यांभोवती एक सुरक्षित कवच निर्माण करते.
पण तरीही, मूलभूत प्रश्न तोच राहतो—ती तक्रार खरी आहे की खोटी? याचा निर्णय केवळ पुरावे, निष्पक्ष चौकशी आणि कायदेशीर प्रक्रियेद्वारेच झाला पाहिजे. खोटी तक्रार गुणवत्तेच्या आधारावर फेटाळली गेली पाहिजे आणि सत्य तक्रारीवर योग्य ती कायदेशीर कारवाई झाली पाहिजे. केवळ त्याच्या आरोपांमुळे कोणाची गैरसोय होते किंवा दोषीच्या पाठीराख्यांना स्वतःचे पितळ उघडे पडण्याची भीती वाटते म्हणून तक्रारदाराला दोषी ठरवता येत नाही.
जेव्हा एखाद्या संस्थेची पहिली प्रतिक्रिया ही गैरकृत्याची चौकशी करण्याची न राहता, आवाज उठवणाऱ्या व्यक्तीला शोधण्याची आणि दाबण्याची असते, तेव्हा ती संस्था पूर्णपणे कोलमडली आहे हे उघड होते. ज्या क्षणी प्रश्न “काय घडले?” वरून हटून “तक्रार कोणी केली?” यावर येतो, त्याच क्षणी उत्तरदायित्व संपुष्टात आलेले असते. जेव्हा सहकारी स्वतःच्या भीतीने दोषी सहकाऱ्याचे रक्षण करतात, तेव्हा ते अशा परिसंस्थेला खतपाणी घालतात जिथे गैरकृत्य हे परिणामांपासून पूर्णपणे सुरक्षित राहते.
इथेच “आज म्हाका, फाल्या तुका” या म्हणीचा सर्वात गडद आणि भयानक अर्थ समोर येतो: आज मी तुमचे रक्षण करतो, कारण उद्या मला तुमच्या संरक्षणाची गरज भासू शकते. आज मी तुमच्या तक्रारदाराला बदनाम करण्यास मदत करतो, कारण उद्या कोणीतरी माझ्याविरुद्ध तक्रार करू शकते. ही कोणतीही तत्त्वनिष्ठ एकजूट नाही; तर ही भीतीवर आधारलेली, परस्परांना वाचवणारी एक टोळी आहे.
असे वर्तन सत्याचा पाठपुरावा करणाऱ्याला शिक्षा देते आणि सहभागी असणाऱ्यांना बक्षीस देते. सत्य बोलणारा माणूस एकटा पडतो, तर मौन बाळगणारे सुरक्षित राहतात. गैरकृत्याला पांघरूण घातले जाते, तक्रारदाराला द्वेषाला सामोरे जावे लागते आणि सत्य हे संस्थेच्या सोयीपुढे दुय्यम ठरते. निष्ठा ही गैरकृत्य लपवण्याचा परवाना असू शकत नाही, किंवा सहकार्य म्हणजे तपासापासून मिळालेले अभयदान असू शकत नाही. जर आरोप असलेला माणूस निर्दोष असेल, तर पुरावे ते सिद्ध करतील. जर तक्रार खोटी असेल, तर कायदेशीर प्रक्रिया ती उघडी पाडेल. सत्याला किंवा निर्दोषत्वाला उत्तरदायित्वाची मागणी करणाऱ्यांना धमकावण्याची अजिबात गरज नसते.
कारण जेव्हा एखादी संस्था प्रक्रियेची वैधता राखण्याऐवजी केवळ पदाचा किंवा हुद्द्याचा वापर करून व्यक्तींना चौकशीपासून वाचवू लागते, तेव्हा ती न्यायाची रक्षक न राहता हळूहळू अन्यायाची आणि भ्रष्टाचाराची साथीदार बनते. कोणतेही पद हे उत्तरदायित्वापासून वाचवणारी ढाल असू शकत नाही आणि कोणत्याही तक्रारदाराने केवळ शक्तिशाली लोकांच्या वर्तनावर प्रश्न उपस्थित केले म्हणून त्याला लक्ष्य बनवता कामा नये.
शेवटी, प्रत्येकाने एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे: “आज म्हाका, फाल्या तुका” – आज मला, तर उद्या तुला! आज गैरकृत्याला दिलेले संरक्षण उद्या तुम्हालाच त्याचे बळी बनवू शकते. उत्तरदायित्व प्रत्येकाचे रक्षण करते; तर मौन केवळ अन्यायाला आणि गुन्हेगारीला खतपाणी घालते!
