लेखक: अॅड. विनायक (मामा) डी. पोरोब
गुन्हेगारी प्रकरणांमधील (क्रिमिनल) वकिली, विशेषतः गंभीर केसेसमध्ये काम करणे, हे मनाला पिळवटून टाकणारे काम असते. एका वकिलाची प्रतिष्ठा ही सुताच्या धाग्याइतकी नाजूक असते; ती केवळ त्याच्या शेवटच्या निकालावर अवलंबून असते. अनेक वर्षांचे प्रामाणिक काम आणि मिळवलेल्या सुटका, एका निकालामुळे लोक क्षणात विसरून जातात. सर्वसामान्य लोक आणि सहकारी वकील देखील वकिलाच्या अनेक विजयांपेक्षा त्याच्या एका पराभवाचीच जास्त आठवण ठेवतात. यामुळे मनात सतत एक भीती किंवा अस्वस्थता असते. या व्यवसायात वकिलाचे मूल्य त्याने शेवटच्या खटल्यात कसे काम केले, यावरूनच ठरवले जाते.
या गुन्हेगारी क्षेत्रात काम करताना सतत गुन्हे, हिंसा आणि मानवी दुःख पाहून मनावर खोल परिणाम होतो. वकील जरी भावनांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करत असला, तरी खटल्यांच्या फायली हळूहळू त्याच्या मनावर जखमा करतात. वकील केवळ पुराव्यांचा अभ्यास करत नाही, तर पीडित कुटुंबांच्या वेदनाही त्याला जाणवतात. काळानुसार त्याला मानसिक थकवा येऊ लागतो. काम सुरू ठेवण्यासाठी मनाला दगड करावे लागते, पण यामुळे खाजगी आयुष्यातील शांतता आणि आनंद कमी होत जातो.
एक फौजदारी वकील प्रामुख्याने आरोपी आणि सरकारी सत्ता यांच्यातील संघर्षात एकटाच लढतो. समाजाला न आवडणाऱ्या केसेस घेतल्या की वकिलावर टीका होते. तरीदेखील, वकिलाला आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे लागते. या कारणामुळे त्याला एकाकीपणा जाणवतो. वकिलाचा विवेक त्याला मार्ग दाखवतो, पण समाज सहसा शांत राहतो किंवा त्यालाच दोष देतो.
आर्थिक ताण परिस्थिती आणखी बिघडवतो. वकिलीचा व्यवसाय चालवण्यासाठी पुस्तके, ऑफिसचे भाडे, कर्मचाऱ्यांचा पगार आणि दैनंदिन खर्चासाठी खूप पैसे लागतात. त्याचबरोबर कुटुंबाच्या गरजाही वाढत असतात. वकिलीचे उत्पन्न ठराविक नसल्यामुळे सतत आर्थिक चिंता सतावते. थकवा आला तरी काम करावेच लागते, कारण संसाराचा गाडा ओढणे गरजेचे असते.
कोर्टातील काम कधीच संपत नाही. वकिलाचे मन कधीच केसेसमधून मोकळे होत नाही. रात्री सुद्धा मनात वाद-विवाद आणि पुढच्या सुनावण्यांचे विचार घोळत असतात. वकील दुसऱ्याच्या सुटकेसाठी लढतो, पण स्वतःची शांतता गमावून बसतो. कर्तव्यासाठी त्याला स्वतःचा वेळ आणि विश्रांतीचा त्याग करावा लागतो.
सगळ्यात मोठे नुकसान घरामध्ये पाहायला मिळते. अनेकदा वकील शरीराने कुटुंबासोबत असला, तरी मनाने तिथे नसतो. त्याचे विचार कोर्टात आणि फायलींमध्येच अडकलेले असतात. याचा परिणाम घरच्या नात्यांवर होतो. आपल्या प्रिय व्यक्तींना वेळ देऊ शकलो नाही, याची अपराधीपणाची भावना (guilt) त्याला सतत सतावत राहते.
या कठीण व्यवसायात इतके त्रास सोसूनही, वकिलांनी नेहमी वज्रासारखे खंबीर राहावे अशी समाजाची अपेक्षा असते. ताण किंवा मानसिक त्रासांविषयी बोलणे म्हणजे कमकुवतपणा मानला जातो. वकील आपल्या भावना लपवायला शिकतात, पण यामुळे त्यांना पूर्णपणे मानसिक थकवा (burnout) जाणवू लागतो. वकिलीच्या व्यवसायातील मानसिक त्रास मान्य करणे म्हणजे कमकुवतपणा नसून, ती या कामाची मानवी बाजू आहे.
